Chỉ trong vòng mấy
tuần lễ, một đợt diễn biến cúm ở người do vi-rút gây bệnh ở heo,
(gọi tắt là cúm H1N1 theo quy định của Tổ Chức Y Tế
Thế Giới) khá bất thường và phức tạp xuất hiện ở
Mê-hi-cô, sau đó lan sang một số nước khác mà đường lây truyền
ngoài trực tiếp giữa heo sang người còn được cho là giữa người
với người.
Cúm bất thường vì mùa
cúm thường xảy ra vào mùa đông-xuân, nhưng hiện nay ở trung-bắc
Mỹ đang chuẩn bị vào hè. Tính phức tạp ở chỗ, với vi-rút
cúm H1N1, nếu biểu hiện ở người thì thường nhẹ, nhưng theo con số báo
cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ở Mê-hi-cô đã có đến 7 người
tử vong trong tổng số 26 người mắc được xác định chắc chắn là do
cúm H1N1. Cho đến nay trên toàn cầu đã công bố 106 trường hợp
được xác định chắc chắn và trên 7 nước. Trong khi đó con số do
Bộ Y tế Mê-hi-cô đưa ra số tử vong do cúm được xác định và cả
nghi ngờ do cúm H1N1 là 152 trường hợp cho đến thời điểm 28/4.
Ngoài ra, phân lập vi-rút cho thấy ở trên các bệnh nhân bị nhiễm
và mắc bệnh thì thấy mặc dù phân nhóm chính là vi-rút
cúm H1N1
dòng H1N1, nhưng cấu trúc của nó rất khác với các chủng H1N1
từng gặp ở người và cả heo từ trước đến nay.
Một trong những cơ
chế phòng vệ của người là khả năng nhận dạng vi-rút và tạo sẵn
kháng thể trong người, để khi con vi-rút này tấn công lại lần
sau thì có thể chống trả dễ dàng, nên dù có nhiễm cũng không
biểu hiện hoặc chỉ bị nhẹ rồi khỏi. Tuy nhiên, vi-rút cúm A có
đặc điểm là cấu trúc kháng nguyên bề mặt của nó không ổn định,
và có nhiều yếu tố tác động có thể làm nó biến đổi một cách dễ
dàng.
Do đó, với một loại
vi-rút mới bị biến hình như vậy và có thể gây bệnh thì chủ thể
nhiễm bệnh-có thể là người hay vật đều không có khả năng phòng
vệ tức thời vì cơ thể chưa kịp sản xuất kháng thể cho loại v-rút
mới này. Nếu độc tố vi-rút mới này đủ mạnh thì khả năng tử vong
cao. Cộng thêm, nếu loại vi-rút mới đó có khả năng lây lan nhanh
và mạnh giữa người với người mà không khu trú được thì nguy cơ
của một đại dịch toàn cầu có thể xảy ra.
Đặc điểm của
vi-rút cúm H1N1 và khả năng gây đại dịch
Đối với loài
heo,
bằng chứng khoa học cho thấy nó có thể một lúc cảm nhiễm không
chỉ vi-rút cúm của heo (vi rút A) không thôi mà nó còn nhiễm hỗn
hợp cả vi-rút cúm của loài chim và cả vi-rút cúm ở người. Khi
đó, cơ thể heo không khác nào là một cái máy trộn, làm kết hợp
giữa ba vi rút ở ba chủng loại khác nhau
heo-chim-người và có
thể sản sinh ra một dòng vi rút cúm H1N1 mới. Vi rút mới này lại
có thể lây trực tiếp đến người. Chính vì thế, mà WHO và các
chuyên gia trên thế giới tỏ ý quan ngại đợt dịch cúm ở người do
vi-rút cúm H1N1 gây ra hiện nay.
Việc lây truyền trực
tiếp vi-rút của heo, từ heo sang người và gây bệnh ở người, hay
còn gọi là tình trạng vượt rào cản chủng loại, thì đã rõ. Ngoài
ra, xét nghiệm cũng đã tìm thấy sự hiện diện cùng một chủng loại
vi-rút mới giống nhau ở các bệnh nhân, mà họ chưa từng có tiền
sử tiếp xúc với heo hoặc sống gần vùng
heo bị bệnh, làm cho giới
khoa học quan ngại đến một sự lây truyền trực tiếp giữa người và
người với nhau. Tuy nhiên, hiện nay mức độ lây truyền đó nếu có
thì vẫn còn trong tình trạng giới hạn chứ chưa lan rộng.
Thế nhưng độc tính
của vi-rút mới này khá mạnh, so ra còn mạnh hơn cả độc tính của
H5N1 (cúm gia cầm) nếu nhìn vào con số tử vong ở Mê-hi-cô. Một
quan ngại khác, một số kết quả thí nghiệm còn cho thấy dòng
vi-rút cúm H1N1 mới này lại đề kháng với loại kháng sinh chống
vi-rút được cho là hữu hiệu nhất hiện nay- oseltamivir (hai biệt
dược trên thị trường là tamiflu và relenza).
Tông hợp các yếu tố
đó của vi-rút cúm H1N1 và đợt cúm do chủng loại có khả năng biến
thể này đang gây ra đợt dịch hiện nay mà WHO đã ra cảnh báo mức
độ dịch cấp 4, tức là một đợt dịch cúm đã hội đủ các điều kiện
để có thể gây ra thành dịch và tiến tới nguy cơ đại dịch toàn
cầu: vi-rút mới, vượt rào cản chủng loại, từ
heo sang người, độc
tố mạnh và có khả năng lây giữa người và người với nhau.
Phòng ngừa
Vậy chúng ta có thể
làm gì và cần phải làm gì trước đợt bệnh dịch mới này để ngăn
ngừa và phòng chống? Theo phương thức ngăn ngừa căn bản dịch tễ
học là chúng ta cần phải cắt đứt đường lây truyền trong chu
trình giữa heo-virut-người-người.
Phòng ngừa cộng
đồng
Chúng ta không có khả
năng kiểm soát được vi-rút, cũng không thể giết
heo, bởi vì rất
nhiều con heo mang vi-rút mà không mắc bệnh, và chúng ta không
biết nguồn này ở đâu, điều này cũng giống như cúm gia cầm H5N1.
Do đó chỉ có một khâu
bảo vệ thụ động và khu trú, tức là cách ly những khu vực được
xác nhận là heo có bệnh cúm để giảm thiểu nguy cơ lây trực tiếp
từ heo sang người. Ngoài ra còn có nguy cơ lây giữa người với
người nên cần khu trú những người có biểu hiện như cúm vừa mới
từ vùng dịch đến hoặc trở về thông qua kiểm soát cửa khẩu.
Vi rút cúm là loại
lây lan qua đường hô hấp trên, cụ thể là đường mũi, miệng, nên
giảm bởt tình trạng tập trung tụ tập nơi đông người, và hạn chế
đến mức tối đa.
Đối với những người
đã xác định khả nghi cần phải cách ly, và tránh tiếp xúc với họ.
Theo dõi và điều trị bệnh nhân theo phác đồ. Bệnh nhân cần cho
đeo khẩu trang để bớt phóng thích nguồn vi rút ra ngoài. Khẩu
trang thích hợp nhất là loại N95, tuy nhiên một loại khẩu trang
y tế thông thường cũng chấp nhận được, bởi vì ngay cả khẩu trang
N95 thì kích thước của các khe hở mà chúng ta không nhìn thấy đó
cũng vẫn lớn hơn nhiều so với kích thước con vi-rút AH1N1.
Phòng ngừa ở mức
độ cá nhân
Phòng ngừa chủ động
tốt nhất cho cá thể là tiêm phòng cúm. Tuy nhiên đối với loại
virut cúm H1N1 mới này chúng ta chưa có vaccine đặc hiệu. Dù sao
một loại vaccine cúm A thông thường cũng có thể giúp cơ thể tạo
kháng thể đối với dòng cúm A. Vaccine cũng chỉ nên dùng vào đầu
vụ dịch mới có hiệu quả, tức là cần phải tiêm sớm ít nhất 3
tháng thì cơ thể mới có thể tạo kháng thể chống vi-rút. Người
trên 60 tuổi nên tiêm vaccine.
Cho nên phương thức
phòng ngừa tốt nhất cho cá nhân hiện nay là thực hành lối sống
vệ sinh, rửa tay sạch sẽ, tránh thói quen dùng tay ngoáy mũi,
vuốt mặt. Ăn uống hợp vệ sinh, giàu chất bổ dưỡng để nâng cao
sức đề kháng của cơ thể, tránh thức khuya, sinh hoạt quá độ làm
giảm sức đề kháng của cơ thể. Tránh tụ tập nơi đông người. Nên
hạn chế đi đến vùng đã được cảnh báo có dịch, tránh bệnh nhân
mắc bệnh ít nhất 1m, và cần phải mang khẩu trang khi chăm sóc
bệnh nhân. Tuy nhiên, việc mang khẩu trang thường ngày không cho
thấy có tác dụng gì hơn là không mang trong việc bảo vệ khỏi bị
nhiễm.
Mặc dù vi-rút cúm có
nguồn gốc từ heo, nhưng thịt heo không hề có khả năng lây bệnh.
Vì vi-rút cúm H1N1 chỉ sinh sống trong con heo còn sống, và
vi-rút cúm rất nhạy cảm, dễ chết khi ra môi trường ngoài, và bị
bất hoạt ở 56 độ C, và chết ở 70 độ C. Thịt
heo đã mổ cũng không
có chứa vi-rút.
Thuốc điều trị
Cúm A nói chung và
cúm H1N1 nỏi riêng là loại không có thuốc điều trị đặc hiệu, mà
cơ thể con người tự đề kháng đến khi bệnh tự khỏi. Thực tế,
cúm H1N1 là một loại cúm vừa vầ nhẹ, ít gây ra bệnh cảnh nặng, trừ
trường hợp vi rút biến thể có độc lực mạnh.
Tuy nhiên, hiện nay
trên thị trường vẫn có các thuốc kháng vi-rút được chia làm hai
loại, một loại ức chế men và một loại ức chế sự tăng sinh của
vi-rút trong cơ thể bệnh. Nhưng các loại thuốc chỉ có tác dụng
trong vòng 48 giờ sau khi nhiễm. Trong khi đó thời gian này bệnh
nhân gần như không có triệu chứng gì nên không xác định được.
Dùng thuốc sau đó gần như không có tác dụng. Thế nhưng mà thuốc
cũng không có tác dụng diệt được vi-rút mà cho tới nay các loại
thuốc này chỉ cho thấy có khả năng rút ngắn ngày bị bệnh hơn là
làm giảm bớt độ nguy kịch của triệu chứng. Cho nên không nên quá
phụ thuộc vào các loại thuốc này.
Mức độ nguy hiểm của
bệnh cúm tuỳ thuốc vào khả năng đề kháng của cơ thể và biến
chứng do cúm gây ra. Do đó điều trị triệu chứng, nâng cao thể
trạng, ngăn ngừa và điều trị biến chứng là điều trị chính cho
các bệnh nhân bị cúm nặng.
Cúm nhóm A nói chung,
cúm H1N1 nói riêng vốn dĩ không xa lạ gì với chung ta đã hàng thế
kỷ qua. Tuy hiểu biết về cấu trúc và sinh học của chúng rất rõ,
nhưng hầu như khoa học không có phương thức đặc trị cũng như
phòng ngừa triệt để. Chu kỳ nào và tại sao cúm thay đổi hàng năm
thành dịch lẻ tẻ hay lớn, nặng hay nhẹ gần như chưa biết được.
Nhưng không vì thế mà chúng ta phải lo lắng, vì mọi biện pháp
chúng ta có thể làm được đều nằm trong phương thức giữ vệ sinh
phòng bệnh cá nhân, và theo dõi thông tin từ các cơ quan y tế có
thẩm quyền để thực hiện đúng chiến dịch phòng ngừa bệnh.
Nguyễn Đình Nguyên
